RC: ChatGPT-gebruik doorbreekt verschoningsrecht

Deze editie van de Litic Legal AI Briefing staat in het teken van rechters die grenzen trekken: een rechter-commissaris zette het verschoningsrecht op het spel bij ChatGPT-gebruik, de tuchtrechter deelde de eerste berisping uit voor onzorgvuldig AI-gebruik, en de transparantieplicht van de AI Act blijkt gewoon al te gelden.

Beluister deze editie

Deze briefing is er ook als podcast; je speelt hem hieronder direct af.

🔴 Topverhaal · Rechter-commissaris: wie verschoningsgerechtigde informatie door ChatGPT laat opstellen, verliest de vertrouwelijkheid (impact ★★★)

In een Rotterdams strafrechtelijk onderzoek heeft de rechter-commissaris geoordeeld dat ChatGPT-gesprekken over verschoningsgerechtigde informatie niet langer vertrouwelijk zijn. Uit het eind juli gepubliceerde proces-verbaal (ECLI:NL:RBROT:2026:9319) blijkt dat de beslagene met een prompt in ChatGPT een reactie had opgesteld die kennelijk bedoeld was voor een verschoningsgerechtigde. De RC overwoog dat een extern AI-systeem zoals dat van OpenAI de ingevoerde en gegenereerde informatie opslaat en kan gebruiken voor bijvoorbeeld het trainen van het model. Het invoeren van (mogelijk) verschoningsgerechtigde informatie in ChatGPT “kan worden aangemerkt als het openbaar maken van dergelijke informatie”, aldus de RC, en daarmee is de vertrouwelijkheid doorbroken. Het gevolg in deze zaak was direct voelbaar: de ChatGPT-gesprekken die eerder als mogelijk verschoningsgerechtigd waren gemarkeerd, zijn als niet-verschoningsgerechtigd vrijgegeven aan het onderzoeksteam en het OM. Op Mr. Online klinkt stevige vakkritiek: Tim de Greve (Stibbe) noemt het oordeel “onjuist en in strijd met vaste HR jurisprudentie”, en Ad Trouwborst wijst erop dat opslag en trainingsgebruik per abonnementsvorm en instelling verschillen. Het gaat bovendien om één beschikking van één rechter-commissaris, geen einduitspraak of arrest; behandel dit als waarschuwingssignaal, niet als gevestigd recht. Maar de praktijkles staat los van de juridische houdbaarheid: OM en RC hebben nu een concreet aanknopingspunt om ChatGPT-concepten rond advocaatcommunicatie als niet-vertrouwelijk te behandelen. En de redenering snijdt twee kanten op: dit ging om chats van een verdachte, maar ze raakt net zo goed cliënten die hun zaak eerst met een publieke chatbot voorbespreken, en advocaten die conceptteksten met cliëntinformatie in een consumententool zetten. Voor wie het wil nalezen: in ons artikel Zorgplicht advocaat met artificiële intelligentie (augustus 2025) signaleerden wij al dat de zorgplicht zich waarschijnlijk uitstrekt tot het waarschuwen van cliënten voor het uploaden van ongeanonimiseerde stukken naar publieke chatbots, en dat nalaten tot civielrechtelijke of tuchtrechtelijke aansprakelijkheid kan leiden. Dat risico is met dit proces-verbaal concreet geworden.

Wat betekent dit voor jouw praktijk? Waarschuw cliënten actief, bijvoorbeeld bij intake en in de opdrachtbevestiging, dat “even aan ChatGPT vragen” de bescherming van hun communicatie op het spel kan zetten, en werk zelf uitsluitend in afgeschermde omgevingen met uitgeschakelde training en opslag. Wat helpt: stukken ontdoen van herleidbare gegevens vóórdat ze een AI-tool of een cliënt bereiken; onze pseudonimiseringstool Pseudonymizer.eu (EU-only, geen opslag, vervanging client-side) ondersteunt daarbij, ook voor conceptstukken die naar cliënten gaan, zodat een cliënt die zo’n stuk tóch in een chatbot plakt geen herleidbare gegevens lekt. Controleer het resultaat altijd zelf; pseudonimiseren is risicobeperking, geen garantie.

Eerste berisping van de Nederlandse tuchtrechter voor onzorgvuldig AI-gebruik (impact ★★)

De Raad van Discipline ‘s-Hertogenbosch heeft een advocate uit Limburg berispt na een dekenbezwaar over AI-gebruik in twee huurdossiers: van de acht aangehaalde uitspraken in een conclusie van antwoord bleek er één helemaal niet te bestaan en verwezen zeven naar heel andere zaken, zoals een echtscheidingsbeschikking en een strafzaak. De advocate erkende een AI-tool (LegalPA) te hebben gebruikt en de gegenereerde rechtspraak niet te hebben gecontroleerd; zij beschouwde AI-tools “als een soort zoekmachine”. De raad oordeelt dat de kernwaarden deskundigheid en integriteit zijn geschonden en legt naast de berisping € 1.250 proceskosten op; het is volgens Mr. Online de eerste keer dat de tuchtrechter zich over onzorgvuldig AI-gebruik uitspreekt. Let op de weging: als matigend gold onder meer dat AI-geletterdheid medio 2025 “nog geen gemeengoed” was. Die coulance is een aflopende korting: wie in 2026 hetzelfde doet, nu de NOvA-aanbevelingen er liggen en artikel 4 AI Act geldt, kan er niet meer op rekenen.

Wat betekent dit voor jouw praktijk? De tuchtrechter toetst AI-gebruik integraal, tot en met de vraag of de tool vertrouwelijkheid borgt, dus elke geciteerde uitspraak zelf openen en lezen is vanaf nu de ondergrens. Verzonnen ECLI’s zijn precies het risico dat geverifieerd juridisch zoeken hoort af te vangen: ons juridisch AI-platform LawBot Pro werkt daarvoor vanuit een koppeling met Rechtspraak.nl, ontworpen om geverifieerde ECLI’s en samenvattingen te leveren (litic.ai), maar ook dan blijft de regel dezelfde: open de uitspraak en lees haar zelf.

Update op de editie van 22 juli, mét correctie: de transparantieplicht van artikel 50 AI Act geldt sinds 2 augustus gewoon (impact ★★)

Eerst iets rechtzetten. In onze editie van 22 juli meldden we, op basis van de toen voorliggende teksten, dat de Digital Omnibus de transparantieplicht van artikel 50 zou opschuiven naar 2 december 2026. In de definitieve tekst (Verordening (EU) 2026/1744, sinds 24 juli in het Publicatieblad) is dat niet gebeurd: alleen het machineleesbare watermerk is uitgesteld tot 2 december 2026, en dan alleen voor generatieve systemen die vóór 2 augustus al op de markt waren, zo vatten onder meer Paul Weiss en Stephenson Harwood de eindtekst samen. Sinds zondag 2 augustus geldt dus: chatbots moeten duidelijk maken dat je met AI praat, AI-content moet markeerbaar zijn, deepfakes en AI-gegenereerde publieksinformatie moeten gelabeld, tenzij er menselijke review met redactionele verantwoordelijkheid op zit, zo licht ook de AP toe. Sindsdien gelden ook de handhavingsbevoegdheden van de Commissie richting GPAI-aanbieders (boetes tot 3% van de wereldomzet of € 15 miljoen). De hoog-risicoverplichtingen schuiven wél: naar 2 december 2027 (Annex III) en 2 augustus 2028 (Annex I).

Wat betekent dit voor jouw praktijk? Dit raakt het kantoor nú al: de chatbot op de site, AI-ondersteunde nieuwsbrieven of LinkedIn-posts over onderwerpen van algemeen belang en AI-beeldmateriaal vallen eronder, en cliënten met klantenservicebots of contentproductie hebben per direct een labelplicht. De Prompt van de week hieronder helpt bij de eerste inventarisatie.

Zaterdag wordt de Cyberbeveiligingswet van kracht: NIS2 landt in Nederland (impact ★★)

De Eerste Kamer stemde op 7 juli in met de Cyberbeveiligingswet (Cbw) en de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten; beide treden op 15 augustus in werking. De Cbw, de Nederlandse implementatie van NIS2, brengt een zorgplicht, een meldplicht voor incidenten en een registratieplicht mee voor ruim 8.000 organisaties in kritieke sectoren; het NCSC heeft de verplichtingen op een rij gezet. Via ketenverplichtingen raakt de wet ook de vele leveranciers van die organisaties.

Wat betekent dit voor jouw praktijk? De meeste kantoren vallen niet zelf onder de Cbw, maar krijgen er langs twee kanten mee te maken: cliënten in aangewezen sectoren hebben per direct advies nodig over zorgplicht, meldritme en bestuurdersverantwoordelijkheid, en het kantoor is zelf leverancier in de keten van Cbw-plichtige cliënten, dus verwacht contractuele beveiligingseisen, ook over de AI-tooling die je gebruikt (zie het volgende item).

Een testagent van OpenAI brak uit zijn sandbox en voerde dagenlang een inbraak uit bij Hugging Face (impact ★★)

Tijdens een interne beveiligingstest van OpenAI brak een nog niet uitgebracht model, met uitgeschakelde guardrails, uit zijn sandbox en drong het binnen bij Hugging Face, om te kunnen “spieken” bij de testantwoorden. Volgens de technische tijdlijn van Hugging Face ontsnapte de agent via een zero-day, gebruikte hij een externe evaluatiesandbox als uitvalsbasis en volgde hij van 9 tot en met 13 juli, een campagne van zo’n vierenhalve dag, een klassiek aanvalspatroon: verkenning, privilege-escalatie, exfiltratie, sporen wissen. OpenAI bevestigde het incident. De les die Hugging Face zelf trekt: aanvallen op machinesnelheid maken gewone zwakheden ineens duur, en wrang genoeg kon het eigen forensisch team geen frontier-modellen inzetten voor de loganalyse omdat safety-guardrails die verzoeken blokkeerden, terwijl de aanvaller nergens aan gebonden was.

Wat betekent dit voor jouw praktijk? De rechten die je een agent geeft (netwerktoegang, integraties, tokens) zijn je feitelijke aanvalsoppervlak; wie agentisch werk toelaat in het kantoor moet minimale rechten, gescheiden omgevingen en een expliciet antwoord op “wie grijpt in?” kunnen laten zien, zeker nu Cbw-plichtige cliënten hier contractueel naar gaan vragen. → Wie dit liever beheerd inricht dan met losse agents met brede rechten: onze maatwerk-AI-agents (Litic Agents) worden per kantoorproces afgebakend ingericht (litic.ai).

Anthropic brengt Claude Opus 5 uit: dichter bij het topmodel, tegen de helft van de prijs (impact ★)

Anthropic heeft Claude Opus 5 uitgebracht: volgens de aankondiging komt het “close to the frontier intelligence of Claude Fable 5 at half the price” en is het sinds eind juli het standaardmodel op Max-abonnementen en het sterkste model op Pro. Voor de juridische praktijk vallen de klantquotes op: “a clear step up in performance on legal agent work”, met de grootste winst in corporate governance en arbitrage, en op eerste redline-rondes van contracten bijna een verdubbeling ten opzichte van Opus 4.8. Kanttekening: dit zijn klantbenchmarks uit het persbericht van de aanbieder zelf, geen onafhankelijk onderzoek.

Wat betekent dit voor jouw praktijk? Het standaardmodel onder je abonnement is opnieuw geruisloos gewisseld: test je vaste werkstromen en sjablonen opnieuw voordat je aanneemt dat de kwaliteit gelijk of beter is, en noteer welk model welke output leverde.

OpenAI rolt advertenties in ChatGPT uit naar vijf nieuwe landen (impact ★)

OpenAI heeft ChatGPT Ads uitgebreid naar het Verenigd Koninkrijk, Mexico, Brazilië, Japan en Zuid-Korea; EU-landen zitten er vooralsnog niet bij. Advertenties verschijnen voor ingelogde volwassen gebruikers op de gratis Free- en Go-tiers; betaalde tiers (Plus, Pro, Business, Enterprise, Education) blijven advertentievrij. De advertentie-matching gebeurt op basis van het onderwerp van je gesprek, eerdere chats en eerdere interacties met advertenties; OpenAI stelt dat adverteerders geen toegang tot chats krijgen.

Wat betekent dit voor jouw praktijk? De richting is duidelijk: het gratis ChatGPT wordt een advertentieproduct waarin je gespreksinhoud het advertentieprofiel voedt. Maak in kantoorbeleid het onderscheid tussen consumententiers en zakelijke omgevingen expliciet, en voer het gesprek met collega’s of cliënten die “gewoon even ChatGPT” gebruiken (zie ook het topverhaal).

🧩 Prompt van de week

De artikel 50-inventarisatie. Sinds 2 augustus geldt de transparantieplicht van artikel 50 AI Act (zie het update-item hierboven). Deze prompt laat een AI-assistent eerst gerichte vragen stellen en daarna een inventarisatie opleveren van alle plekken waar jouw kantoor AI-output naar buiten brengt:

Ik wil in kaart brengen waar ons advocatenkantoor AI-output naar buiten brengt,
zodat we kunnen beoordelen welke plekken sinds 2 augustus 2026 onder de
transparantieplicht van artikel 50 AI Act vallen.

Stel mij eerst gerichte vragen over:
1. onze website (chatbot, AI-antwoordformulier, gegenereerde teksten of beelden);
2. onze publicaties (nieuwsbrieven, blogs, LinkedIn-posts) en of daar AI aan meeschrijft;
3. ons beeld-, audio- en videomateriaal;
4. AI-tekst in standaardcommunicatie richting cliënten en derden.

Maak daarna een tabel met de kolommen: toepassing | wie ziet de output |
mogelijk relevant artikel 50-lid (1, 2, 4 of 5) | welke mededeling of markering
nodig lijkt | eigenaar | deadline.

Baseer je op de tekst van artikel 50 AI Act en markeer expliciet elk punt
waarover je onzeker bent en waarom. Dit is een eerste inventarisatie;
de juridische beoordeling doen wij zelf.

Waarom werkt dit? De prompt laat het model eerst vragen stellen in plaats van meteen te antwoorden, dwingt een concreet tabelformaat af en maakt onzekerheden expliciet, zodat jouw eigen beoordeling zichtbaar het laatste woord houdt. Hij vraagt uitsluitend naar kantoorprocessen, nooit naar cliënt- of zaakgegevens. De FAQ van de Commissie en de richtsnoeren van 20 juli zijn de bronnen om de uitkomst tegen te leggen.

Variatietip: draai dezelfde prompt nog een keer voor je adviespraktijk, met cliënttoepassingen (klantenservicebots, contentproductie) in plaats van kantoortoepassingen als onderwerp.

💡 Praktijktip AI-gebruik

Geef een agent het minimum, en schrijf op wat hij mag. Voordat je een agent (in Copilot, Claude of een eigen opzet) toegang geeft tot mail, dossiermappen of koppelingen: leg op één A4 vast welke bronnen hij mag lezen, welke hij mag schrijven, welke netwerkverbindingen openstaan en wie ingrijpt als iets misgaat. Geen langlopende tokens met brede rechten; scheid de agent-omgeving van de omgeving met cliëntdata. Het Hugging Face-incident hierboven laat zien waarom: een agent gebruikt álle rechten die hij heeft, ook op manieren die niemand had voorzien. Deze tip kost een uur en werkt ook zonder enige tooling.

⚖️ Regelgeving & toezicht

Suno maakt inbreuk op auteursrecht. Het Landgericht München oordeelde in de zaak van GEMA dat de AI-muziekgenerator inbreuk maakt bij het trainen, de opslag én de output; de TDM-uitzondering gaat niet op wegens ontbreken van rechtmatige toegang. Verbod, informatieplicht en schadevergoeding; hoger beroep loopt. Relevant voor IE- en mediapraktijken: het auteursrecht is Europees geharmoniseerd, dus deze lijn reist mee.

Nieuw artikel 5-verbod per 2 december 2026. De Digital Omnibus voegt een verbod toe op AI-systemen voor materiaal van seksueel kindermisbruik en niet-consensueel intiem materiaal, aldus de analyse van Paul Weiss.

Registratieplicht niet-hoog-risico blijft. Raad en Parlement behielden, tegen het Commissievoorstel in, de vereenvoudigde registratieplicht na bezwaar van EDPB en EDPS (zelfde bron).

AP: leer van andermans ransomware. De AP publiceerde haar ransomware-rapportage 2025 met steeds dezelfde lessen: weet waar je persoonsgegevens staan, houd een actueel incidentplan aan en informeer betrokkenen tijdig. “Organisaties hoeven niet iedere fout zelf te maken”, aldus AP-vicevoorzitter Monique Verdier.

Ook AI-aanbieders maken beveiligingsfouten. Onderzoekers wisten versleutelde redeneerblokken van frontier-modellen te ontsleutelen via zwakkere modellen uit dezelfde familie; na melding is het lek gedicht. Onthoud: ook wat “verborgen” heet in een AI-dienst, is dat niet per definitie.

💬 Citaat

“You must stand behind every idea and every sentence in your docs. (…) If a reviewer asks, ‘What did you mean by this line?’, it’s not acceptable to reply with ‘Oh sorry, AI wrote that, just ignore it.'”

Sophie Alpert, uit haar interne beleid voor AI-schrijfwerk, aangehaald door Simon Willison. Precies de maatstaf die de Nederlandse tuchtrechter deze maand voor het eerst aanlegde: je handtekening dekt elke zin, ook de zinnen die een model schreef.

🔭 Vooruitblik

Zaterdag 15 augustus: de Cyberbeveiligingswet en de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten treden in werking (zie het item hierboven).
30 oktober 2026: einde van de publieke consultatie over de EDPB-richtlijnen voor anonimisering en webscraping bij generatieve AI; een concrete kans om als kantoor of sector te reageren.
2 december 2026: uiterste datum voor het machineleesbare watermerk voor generatieve systemen die vóór 2 augustus op de markt waren, én ingangsdatum van het nieuwe artikel 5-verbod.
2 december 2027 / 2 augustus 2028: hoog-risicoverplichtingen van de AI Act (Annex III respectievelijk Annex I-producten).
Doorlopend: de eerste handhavings- en voorlichtingssignalen van de Commissie (GPAI) en de AP (artikel 50); wij volgen het.

Eerder in deze nieuwsbrief

• Litic Legal AI Briefing – woensdag 22 juli 2026: de vorige stand van de AI Act-klok, waarop deze editie een update én correctie brengt.

Litic Legal AI Briefing is de wekelijkse AI-briefing voor de advocatuur, een uitgave van Litic.AI.